Grex Latine Loquentium

Latinitatis Recentioris Exempla

Hans Christian Oersted

Experimenta circa effectum conflictus electrici in acum magneticam

Hafniae MDCCCXX


Andreas Elfridae sodalibusque s.p.d.

Elfrida scripsit: fluidum electricum deficit...

Andreas respondet:

Verum est, quod saeculo XVIII plerique philosophi existimabant materiam electricitatis sicut fluidum subtile per metalla propagari. Itaque hanc materiam fluidum electricum vocabant.

Initio saeculi XIX autem complures physici existentiam illius fluidi in dubium vocabant, et electricitatem a quodam conflictu incorporalium virium oriri sibi persuaserat praeclarus philosophus Danicus Hans Christian Oersted. Qui cum phaenomenon detexisset quod electromagnetismum vocamus, illud in libello latine conscripto promulgavit, cui titulus est Experimenta circa effectum conflictus electrici in acum magneticam (Hafniae MDCCCXX).

Nostris quidem temporibus physici docent materiam electricitatis e particulis constare quae electrones vocantur. Illos electrones in omni materia esse, in metallis vero mobiles esse. Vis autem quae electrica domus utensilia tamquam frigidaria, pulveris hausitoria, computratra etc. impellit, nihil aliud est nisi motus electronum per fila metallica. Materia igitur electricitatis numquam deficere potest, quia ubicumque adest nisi in vacuo spatio. Quod deest quando illa utensilia nobis servire desinunt, tensura electrica est qua electronum motus efficitur.

Itaque assentiendum est proposito Caroli Eggeri qui illam calamitatem quam tantopere timet Elfrida nostra abruptionem fluoris electrici vocat.

Veniam mihi date quod lectione historico-physica vos molestavi et valete.

Die XXVIImo mens. Feb. anno MM

 

* * *

 

Andreas Elfridae ceteribusque sodalibus s.p.d.

Scripsit Elfrida: scientiam meam (concedo: satis parvam in hac disciplina) auxisti.

Andreas respondet:

Ad usum omnium qui scientiam in hac disciplina (i.e. historia electricitatis et magnetismi) augere cupiunt, primam paginam rarissimi illius libelli Oerstediani nuper a me commemorati sub hanc inscriptionem interretialem patefeci: ... [Postea Prof. Kleinert perhumaniter libellum integrum sodalibus misit]

Valde mihi dolet quod abhinc circa triginta per dies ab interrete interclusus ero. Interim hunc gregem relinquam. Valete omnes.

Die primo mens. Mar. anno MM

 


EXPERIMENTA

CIRCA EFFECTUM

CONFLICTUS ELECTRICI IN ACUM MAGNETICAM.

Prima experimenta circa rem, quam illustrare aggredior, in scholis de Electricitate, Galvanismo et Magnetismo proxime-superiori hiemi a me habitis instituta sunt. His experimentis monstrari videbatur, acum magneticam ope apparatus galvanici e situ moveri; idque circulo galvanico cluso, non aperto, ut frustra tentaverunt aliquot abhinc annis physici quidam celeberrimi. Cum autem haec experimenta apparatu minus efficaci instituta essent, ideoque phaenomena edita pro rei gravitate non satis luculenta viderentur, socium adscivi amicum Esmarch, regi a consiliis justitiae, ut experimenta cum magno apparatu galvanico, a nobis conjunctim instructo, repeterentur et augerentur. Etiam vir egregius Wleugel, eques auratus ord. Dan. et apud nos praefectus rei gubernatoriae, experimentis interfuit, nobis socius et testis. Praeterea testes fuerunt horum experimentorum vir excellentissimus et a rege summis honoribus decoratus Hauch, cujus in rebus naturalibus scientia jam diu inclaruit, vir acutissimus Reinhardt, Historiae naturalis Professor, vir in experimentis instituendis sagacissimus Jacobson, Medicinae Professor, et Chemicus experientissimus Zeise, Philosophiae Doctor. Saepius equidem solus experimenta circa materiam propositam institui, quae autem ita mihi contigit detegere phaenomena, in conventu horum virorum doctissimorum repetivi.

In experimentis recensendis omnia praeteribo, quae ad rationem rei inveniendam quidem conduxerunt, hac autem inventa rem amplius illustrare nequeunt; in eis igitur, quae rei rationem perspicue demonstrant, aquiescamus.

Apparatus galvanicus, quo usi sumus, constat viginti receptaculis cupreis rectangularibus, quorum et longitudo et altitudo duodecim aequaliter est pollicum, latitudo autem duos pollices et dimidium vis excedit. Quodvis receptaculum duabus laminis cupreis instructum est ita inclinatis, ut baculum cupreum, qui laminam zinceam in aqua receptaculi proximi sustentat, portari possint. Aqua receptaculorum 1/60 sui ponderis acidi sulphurici et pariter 1/60 acidi nitrici continet. Pars cujusque laminae Zinceae in aqua submersa Quadratum est, cujus latus circiter longitudinem 10 pollicum habet. Etiam apparatus minores adhiberi possunt, si modo filum metallicum candefacere valeant.

Conjungantur termini oppositi apparatus galvanici per filum metallicum, quod brevitatis causa in posterum conductorem conjiungentem vel etiam filum conjungens appellabimus. Effectui autem, qui in hoc conductore et in spatio circumjacente locum habet, conflictus ecectrici nomen tribuemus.

Ponatur pars rectilinea hujus fili in situ horizontali super acum magneticam rite suspensam, eique parallela. Si opus fuerit, filum conjungens ita flecti potest, ut pars eius idonea situm ad experimentum necessarium obtineat. His ita comparatis, acus magnetica movebitur, et quidem sub ea fili conjungentis parte, quae electricitatem proxime a termino negativo apparatus galvanici accipit, occidentem versus declinabit.

Si distantia fili conjungentis ab acu magnetica 3/4 pollices non excedit, declinatio acus angulum circiter 45 efficit. Si distantia augetur, anguli decrescunt ut crescunt distantiae. Ceterum declinatio pro efficacia apparatus varia est.

Filum conjungens locum mutare potest vel orientem vel occidentem versus, dummodo situm acui parallelum teneat, sine alia effectus mutatione, quam respectu magnitudinis; itaque effectus attractioni minime tribui potest, nam idem acus magneticae polus, qui ad filum conjungens accedit, dum ei ad latus orientale positum est, ab eadem recedere deberet, quando locum ad latus occidentale occupat, si hae declinationes ab attractionibus vel repulsionibus penderent. Conductor conjungens e pluribus filis aut taeniis metallicis connexis constare potest. Natura metalli effectus non mutat, nisi forte quoad quantitatem. Fila ex platino, auro, argento, orichalco, ferro, taenias e plumbo et stanno, massam hydrargyri aequali cum successu adhibuimus. Conductor aqua interrupta non omni effectu caret, nisi interruptio spatium plurium pollicum longitudinis complectatur.

Effectus fili conjungentis in acum magneticam per vitrum, per metalla, per lignum, per aquam, per resinam, per vasa figlina, per lapides transeunt; nam interjecta tabula vitrea, metallica vel lignea minime tolluntur, nec tabulis ex vitro, metallo et ligno simul interjectis evanescunt, imo vix decrescere videntur. Idem est eventus, si interjicitur discus electrophori, tabula ex porphyrita, vas figlinum, si vel aqua repletum sit. Experimenta nostra etiam docuerunt, effectus jam memoratos non mutari, si acus magnetica pyxide ex orichalco aqua repleta includitur. Effectuum transitum per omnes has materias in electricitate et galvanismo antea nunquam observatum fuisse, monere haud opus est. Effectus igitur, qui locum habent in conflictu electrico, ab effectibus unius vel alterius vis electricae quam maxime sunt diversi.

Si filum conjungens in plano horizontali sub acu magnetica ponitur, omnes effectus idem sunt ac in plano super acum, tantummodo in directione inversa. Acus enim magneticae polus, sub quo ea est fili conjungentis pars, quae electricitatem proxime a termino negativo apparatus galvanici accipit, orientem versus declinabit.

Ut facilius haec memoria retineantur, hac formula utamur: Polus super quem intrat electricitas negativa ad occidentem, infra quem ad orientem vertitur.

Si filum conjungens in plano horizontali ita vertitur, ut cum meridiano magnetico angulum sensim sensimque crescentem formet, declinatio acus magneticae augetur, si motus fili tendit versus locum acus deturbatae; sed minuitur, si filum ab hoc loco discedit.

Filum conjungens in plano horizontali, in quo movetur acus magnetica, ope sacomatis aequilibrata, situm, et acui parallelum, eandem nec orientem nec occidentem versus deturbat, sed tantummodo in plano inclinationis nutare facit, ita ut polus, penes quem ingreditur in filum vis negative electrica deprimatur, quando ad latus occidentale, et elevetur, quando ad orientale situm est.

Si filum conjungens perpendiculare ad planum meridiani magnetici, vel supra vel infra acum ponitur, haec in quiete permanet; excepto si filum sit polo admodum propinquum: tum enim elevatur polus, quando introitus fit a parte occidentali fili, et deprimitur quando ab orientali fit.

Quando filum conjungens perpendiculare ponitur e regione polo acus magneticae, et extremitas superior fili electricitatem a termino negativo apparatus galvanici accipit, polus orientem versus movetur; posito autem filo e regione puncto inter polum et medium acus sito, occidentem versus agitur. Quando extremitas fili superior electricitatem a termino positivo accipit, phaenomena inversa occurrunt.

Si filum conjungens ita flectitur, ut ad ambas flexurae partes sibi fiat parallelum, aut duo formet crura parallela, polos magneticos pro diversis rei conditionibus repellit aut attrahit. Ponatur filum e regione polo alteriutri acus, ita ut planum crurum parallelorum sit ad meridianum magneticum perpendiculare, et conjungantur crus orientale cum termino negativo, occidentale cum positivo apparatus galvanici; quibus ita instructis, polus proximus repelletur, vel ad orientem vel ad occidentem pro situ plani crurum. Conjuncto crure orientali cum termino positivo et occidentali cum termino negativo, polus proximus attrahitur. Quando planum crurum ponitur perpendiculare ad locum inter polum et medium acus, iidem, tantummodo inversi, occurrunt effectus.

Acus ex orichalco, ad instar acus magneticae suspensa, effectu fili conjungentis non movetur. Etiam acus ex vitro, vel ex sic dicto gummi lacca, simili experimento subjectae in quiete manent.

Ex his omnibus momenta quaedam ad rationem horum phaenomenorum reddendam afferre liceat.

Conflictus electricus non nisi in particulas magneticas materiae agere valet. Videntur omnia corpora non-magnetica per conflictum electricum penetrabilia esse; magnetica vero, aut potius particulae eorum magneticae transitui hujus conflictus resistere, quo fit, ut impetu virium certantium moveri possint.

Conflictum electricum in conductore non includi, sed, ut jam diximus, simul in spatio circumjacente idque satis late dispergi, ex observationibus jam propositis satis patet.

Similiter ex observatis colligere licet, hunc conflictum gyros peragere, nam haec esse videtur conditio, sine qua fieri nequeat, ut eadem pars fili conjungentis, quae infra polum magneticum posita eum orientem versus ferat, supra posita eundem occidentem versus agat; haec enim gyri est natura, ut motus in partibus oppositis oppositam habeant directionem. Praeterea motus per gyros cum moto progressivo, juxta longitudinem conductoris, conjunctus, cochleam vel lineam spiralem formare debere videtur, quod tamen, nisi fallor, ad phaenomena hucusque observata explicanda nihil confert.

Omnes in polum septentrionalem effectus, hic expositi, facile intelliguntur, ponendo, vim vel materiam negative electricam lineam spiralem dextrorsum flexam percurrere, et polum septentrionalem propellere, in meridionalem autem minime agere. Effectus in polum meridionalem similiter explicantur, si vi vel materiae positive electricae motum contrarium et facultatem in polum meridionalem non autem in septentrionalem agendi tribuimus. Hujus legis cum natura congruentia melius repetitione experimentorum quam longa explicatione perspicietur. Dijudicatio autem experimentorum multo fiet facilior, si cursus virium electricarum in filo conjungente signis pictis vel incisis indicatus fuerit.

Dictis hoc tantum adjiciam: Demonstrasse me in libro septem abhinc annis edito, calorem et lucem esse conflictum electricum. Ex observationibus nuper adlatis jam concludere licet, motus per gyros in his effectibus occurrere; quod ad phaenomena, quae polaritatem lucis appellant, illustranda perquam facere puto.

Dabam Hafniae d.21 Julii 1820.

Johannis Christianus Oersted

Eques auratus Ordinis Dannebrogici, in Universitate
Hafniensi Prof. Physices Ord., Secretarius Societatis
Regiae Scientiarum Hafniensis.

 


Retro

Index

Quid sit Grex

Pinacotheca

Exempla

Subnotare

Regula

Utilia